00784 - Zakat Perindustrian: Konsep, Pelaksanaan, dan Implikasinya dalam Sistem Kewangan Islam

Abstrak

Zakat is one of the five pillars of Islam that plays a fundamental role in wealth redistribution and poverty alleviation in Muslim societies. In modern contexts, the scope of zakat has expanded to include industrial and corporate sectors, giving rise to the concept of industrial zakat (zakat perindustrian). This article comprehensively discusses the concept of industrial zakat, covering its legal and jurisprudential foundations, calculation methods, corporate implementation, existing challenges, and the role of technology in improving its management. Drawing on empirical studies and policy experiences from Malaysia, Indonesia, and Bangladesh, this article demonstrates that industrial zakat has significant positive effects on firm value and financial performance, while also contributing to sustainable development goals (SDGs). Key challenges include the absence of uniform accounting standards, low compliance levels, and insufficient public trust in zakat institutions. The article concludes with policy recommendations encompassing the development of comprehensive accounting standards, strengthening of institutional governance, enhancement of zakat literacy, adoption of digital and blockchain technologies, and fiscal integration of zakat with national tax systems.

Keywords: industrial zakat, corporate zakat, zakat accounting, zakat governance, Islamic finance, sustainable development

Abstrak

Zakat merupakan salah satu dari lima rukun Islam yang memainkan peran mendasar dalam redistribusi kekayaan dan pengentasan kemiskinan di masyarakat Muslim. Dalam konteks modern, lingkup zakat telah berkembang mencakup sektor industri dan korporat, melahirkan konsep zakat perindustrian. Artikel ini membahas secara komprehensif konsep zakat perindustrian, mencakup landasan hukum dan fikih, metode perhitungan, implementasi di lingkup korporat, tantangan yang ada, serta peran teknologi dalam meningkatkan pengelolaannya. Berlandaskan kajian empiris dan pengalaman kebijakan dari Malaysia, Indonesia, dan Bangladesh, artikel ini menunjukkan bahwa zakat perindustrian memiliki dampak positif yang signifikan terhadap nilai perusahaan dan kinerja keuangan, sekaligus berkontribusi terhadap pencapaian Tujuan Pembangunan Berkelanjutan (SDGs). Tantangan utama yang diidentifikasi meliputi ketiadaan standar akuntansi yang seragam, tingkat kepatuhan yang masih rendah, serta kepercayaan publik yang belum memadai terhadap lembaga zakat. Artikel diakhiri dengan rekomendasi kebijakan yang mencakup pengembangan standar akuntansi zakat yang komprehensif, penguatan tata kelola kelembagaan, peningkatan literasi zakat, adopsi teknologi digital dan blockchain, serta integrasi fiskal zakat dengan sistem perpajakan nasional.

Kata kunci: zakat perindustrian, zakat korporat, akuntansi zakat, tata kelola zakat, keuangan Islam, pembangunan berkelanjutan

1. Pendahuluan

Zakat merupakan salah satu daripada lima rukun Islam yang wajib ditunaikan oleh setiap Muslim yang memenuhi syarat-syarat tertentu. Sebagai instrumen kewangan sosial Islam yang paling asas, zakat memainkan peranan yang amat penting dalam pengagihan semula kekayaan dan pembasmian kemiskinan dalam masyarakat Muslim (Othman et al., 2021). Dalam konteks moden, skop zakat telah berkembang melampaui bentuk-bentuk tradisionalnya untuk merangkumi pelbagai jenis harta dan aktiviti ekonomi, termasuk sektor perindustrian dan perniagaan. Perkembangan ini mencerminkan keperluan untuk mengadaptasikan prinsip-prinsip Islam kepada realiti ekonomi kontemporari yang semakin kompleks (Abbas, 2020).

Zakat perindustrian, atau yang lebih dikenali sebagai zakat perniagaan dalam konteks yang lebih luas, merujuk kepada kewajipan zakat yang dikenakan ke atas entiti korporat dan syarikat yang beroperasi dalam sektor perindustrian, pembuatan, perlombongan, dan sektor-sektor berkaitan. Kewajipan ini bukan sahaja merupakan tanggungjawab agama, tetapi juga mempunyai implikasi yang signifikan terhadap prestasi kewangan syarikat, tadbir urus korporat, dan sumbangan kepada kesejahteraan sosial (Abbas, 2020). Kajian-kajian terkini menunjukkan bahawa zakat korporat, apabila dilaksanakan dengan betul, boleh memberi isyarat positif terhadap nilai syarikat dan meningkatkan keuntungan (Abbas, 2020).

Artikel ini bertujuan untuk membincangkan secara komprehensif konsep zakat perindustrian, merangkumi asas perundangan dan fiqh, kaedah pengiraan, pelaksanaan dalam konteks korporat, cabaran-cabaran yang dihadapi, serta peranan teknologi dalam meningkatkan pengurusan zakat perindustrian. Perbincangan ini akan merujuk kepada pengalaman pelbagai negara, terutamanya Malaysia dan Indonesia, sebagai negara-negara yang paling aktif dalam membangunkan sistem zakat korporat yang komprehensif.

2. Asas Konseptual dan Fiqh Zakat Perindustrian

2.1 Definisi dan Skop Zakat Perindustrian

Zakat perindustrian merupakan sebahagian daripada zakat perniagaan yang lebih luas, yang dikenakan ke atas aktiviti-aktiviti ekonomi yang melibatkan pengeluaran, pembuatan, dan perdagangan barangan. Menurut kajian Abbas (2020), kewajipan zakat dalam sektor korporat di Indonesia adalah berdasarkan Undang-Undang Pengurusan Zakat Bab 4 Fasal 2 Huruf c (perdagangan) dan Huruf g (industri), serta Peraturan Menteri Agama No. 52 Tahun 2014 berkenaan Syariah dan Prosedur Pengukuran Zakat Mal dan Fitrah. Ini menunjukkan bahawa sektor perindustrian secara eksplisit diiktiraf sebagai subjek zakat dalam kerangka perundangan Islam moden.

Tajuddin (2024) menjelaskan bahawa kewajipan zakat bagi entiti perniagaan pada asalnya dikenakan ke atas produk-produk ketara untuk perdagangan seperti dalam industri pembuatan, runcit, borong, dan perkapalan. Namun, seiring dengan perkembangan ijtihad para fuqaha yang telah memperluas dan mendefinisikan semula skop produk dan perkhidmatan yang tertakluk kepada zakat, produk dan perkhidmatan kewangan juga telah menjadi wajib zakat. Perkembangan ini mencerminkan fleksibiliti dan adaptabiliti sistem zakat dalam menghadapi perubahan ekonomi.

Dalam konteks zakatnomics, Abbas (2020) menjelaskan bahawa iman, revolusi produktiviti, ekonomi yang adil, dan pelaksanaan zakat merupakan tiang-tiang utama konsep zakatnomics. Zakat korporat didefinisikan sebagai pembayaran zakat oleh syarikat kepada komuniti dan masyarakat, yang merupakan sebahagian daripada tanggungjawab sosial, pematuhan syariah, dan bergantung kepada kemampuan ekonomi syarikat tersebut.

2.2 Landasan Syariah dan Fiqh

Dari perspektif syariah, zakat perindustrian bersandarkan kepada prinsip-prinsip umum zakat perniagaan yang telah ditetapkan oleh para ulama. Alfitri (2018) menjelaskan bahawa konsep syariah adalah kunci untuk memahami pematuhan terhadap kewajipan agama dalam Islam. Dalam konteks perbankan Islam di Indonesia, kajian Alfitri mendapati bahawa sehingga tahun 2013, lima bank Islam (BMI, BSM, BMS, BNIS, BRIS) telah melaporkan pembayaran zakat korporat, manakala enam bank Islam komersial lain belum membayar zakat korporat.

Pematuhan terhadap zakat dalam sektor korporat juga dikaitkan dengan sifat industri itu sendiri. Alfitri (2018) mendapati bahawa kajian di Malaysia pada tahun 2011 menyimpulkan bahawa terdapat hubungan antara pematuhan zakat perniagaan dengan Muslim sebagai Lembaga Pengarah dan jenis industri, di mana syarikat-syarikat dalam industri perkhidmatan dan pembuatan menunjukkan respons yang lebih kuat terhadap pembayaran zakat. Ini menunjukkan bahawa konteks industri mempengaruhi tahap pematuhan zakat korporat.

Dari sudut fiqh, zakat perindustrian dikira berdasarkan prinsip-prinsip yang sama dengan zakat perniagaan, iaitu dengan mengambil kira aset-aset yang boleh dizakatkan (zakatable assets) dan liabiliti-liabiliti yang dibenarkan. Saad dan Farouk (2018) menjelaskan bahawa dari perspektif perakaunan, kerana zakat adalah ke atas kekayaan dan bukan pendapatan atau keuntungan, penyata kedudukan kewangan (kunci kira-kira) dan bukan penyata pendapatan komprehensif yang digunakan dalam pengiraan zakat untuk perniagaan. Ini dilakukan dengan membandingkan aset-aset yang boleh dizakatkan dengan liabiliti-liabiliti zakat yang dibenarkan untuk mendapatkan aset bersih yang boleh dizakatkan.

3. Kaedah Pengiraan Zakat Perindustrian

3.1 Kaedah-Kaedah Utama Pengiraan

Dalam menentukan asas zakat (zakat base) bagi entiti perniagaan dan perindustrian, terdapat beberapa kaedah yang digunakan. Tajuddin (2024) menjelaskan bahawa di Malaysia, entiti perniagaan boleh menggunakan salah satu daripada kaedah berikut seperti yang disyorkan oleh Jabatan Kemajuan Islam Malaysia (JAKIM) dalam Panduan Zakat di Malaysia, 2001:

• Kaedah Modal Kerja Terlaras (Adjusted Working Capital Method): Kaedah ini mengira asas zakat sebagai aset semasa bersih, diselaraskan untuk item-item yang tidak memenuhi syarat-syarat aset dan liabiliti zakat.

• Kaedah Pertumbuhan Terlaras (Adjusted Growth Method): Kaedah ini mengira asas zakat sebagai ekuiti pemilik dan liabiliti jangka panjang, ditolak dengan harta, loji dan peralatan serta aset bukan semasa, dan diselaraskan untuk item-item yang tidak memenuhi syarat-syarat aset dan liabiliti zakat seperti yang ditentukan oleh pihak berkuasa zakat yang berkaitan.

Kedua-dua kaedah ini memberikan fleksibiliti kepada entiti perniagaan dalam menentukan asas zakat mereka, dengan mengambil kira perbezaan dalam struktur kewangan dan jenis industri yang berbeza.

3.2 Kadar Zakat dan Nisab

Zakat perindustrian, seperti zakat perniagaan secara umum, dikenakan pada kadar 2.5% daripada aset bersih yang boleh dizakatkan yang telah mencapai nisab dan haul. Jan et al. (2021) menjelaskan bahawa dalam Islam, zakat merupakan kewajipan agama atau cukai yang dianggap sebagai yang kedua tertinggi selepas solat, di mana seseorang individu dikehendaki membayar pada kadar 2.5% ke atas jumlah simpanan minimum setahun sebagai sedekah wajib. Prinsip yang sama terpakai kepada entiti korporat dalam sektor perindustrian.

Indrianasari et al. (2022) menjelaskan bahawa zakat boleh digunakan sebagai penunjuk keuntungan dan kadar cukai, dikira sebagai "jumlah zakat per jumlah aset". Apabila nilai jumlah aset mencapai nilai tertentu, bank Islam berjanji untuk membayar. Untuk mengira kesan zakat terhadap prestasi bank Islam, nisbah jumlah zakat kepada jumlah aset digunakan. Ini menunjukkan bahawa zakat bukan sahaja merupakan kewajipan agama, tetapi juga boleh berfungsi sebagai penunjuk prestasi kewangan yang bermakna.

3.3 Pengiraan Zakat dalam Sektor Perlombongan dan Pembuatan

Abbas (2020) telah menjalankan kajian empirikal mengenai zakatnomics dalam sektor perlombongan dan pembuatan di Indonesia. Kajian ini mendapati bahawa potensi zakat korporat purata dalam sektor perlombongan dan pembuatan adalah sangat besar. Sampel kajian terdiri daripada 47 syarikat perlombongan dan 180 syarikat pembuatan yang tersenarai di Bursa Efek Indonesia menggunakan penyata kewangan bagi tempoh 2018. Selepas proses penapis, sampel akhir dalam sektor perlombongan adalah 13 syarikat, manakala dalam sektor pembuatan adalah 101 syarikat, menjadikan jumlah sampel akhir kajian ini sebanyak 114 syarikat.

Kajian ini mendapati bahawa potensi zakat korporat memberi kesan positif terhadap nilai syarikat. Selain itu, zakat juga memberi kesan positif terhadap keuntungan. Oleh itu, kajian ini membuat kesimpulan bahawa zakat secara empirikal memberi isyarat nilai syarikat dan keuntungan (Abbas, 2020). Penemuan ini amat signifikan kerana ia menunjukkan bahawa pembayaran zakat bukan sahaja merupakan kewajipan agama, tetapi juga boleh meningkatkan nilai syarikat dari perspektif pasaran.

4. Zakat Perindustrian dalam Konteks Korporat

4.1 Zakat Korporat dan Prestasi Kewangan

Hubungan antara zakat korporat dan prestasi kewangan telah menjadi subjek kajian yang semakin berkembang. Abbas (2020) mendapati bahawa Al-Malkawi dan Javaid (2018) juga mendapati zakat sebagai proksi CSR yang membawa kepada peningkatan prestasi kewangan korporat menggunakan ROE dan Nisbah Harga kepada Nilai Buku. Dalam justifikasi mereka, zakat cenderung memberi kesan positif kepada kedua-dua prestasi perakaunan dan pasaran sambil mempertimbangkan masyarakat secara keseluruhan.

Firdaus et al. (2024) dalam kajian mereka mengenai bank-bank Islam di Indonesia mendapati bahawa kepelbagaian lembaga pengarah, yang diproksikan oleh latar belakang pendidikan dan pengalaman dalam sektor perindustrian, mempunyai kesan positif dan signifikan terhadap ROE, dengan nilai pekali 0.248 dan nilai-p 0.022. Penemuan ini mengesahkan bahawa latar belakang pendidikan dan pengalaman industri lembaga pengarah berkorelasi secara signifikan dengan peningkatan prestasi kewangan. Ini menunjukkan bahawa pengalaman dalam sektor perindustrian secara langsung mempengaruhi keputusan strategik berkaitan pendedahan zakat dan prestasi kewangan.

Indrianasari et al. (2022) menjelaskan bahawa secara umum, bank-bank Islam beroperasi secara berbeza daripada institusi Islam dan perlu hadir dan menyumbang kepada kesejahteraan. Kecekapan perlu dinilai berdasarkan penunjuk-penunjuk yang mencerminkan aktiviti perniagaan berasaskan syariah, contohnya nisbah zakat boleh menjadi penunjuk prestasi kewangan. Kajian ini juga menekankan bahawa semakin besar jumlah aset bank syariah, semakin besar juga jumlah zakat yang perlu dikeluarkan.

4.2 Zakat sebagai Penunjuk Pematuhan Syariah

Dalam konteks perbankan Islam, zakat sering digunakan sebagai salah satu proksi untuk mengukur tahap pematuhan syariah. Supriatna et al. (2022) menggunakan Zakat Performing Ratio (ZPR) sebagai salah satu proksi pematuhan syariah dalam kajian mereka mengenai pengaruh Islamic Corporate Governance (ICG) dan pematuhan syariah terhadap penipuan dalam bank-bank Islam di Indonesia. ZPR dikira menggunakan formula yang mengukur peratusan zakat yang dikeluarkan oleh Bank Umum Syariah.

Prihantono et al. (2024) dalam kajian mereka mengenai bank-bank Islam komersial di Indonesia mendapati bahawa penunjuk-penunjuk kewangan utama seperti nisbah perkongsian keuntungan, nisbah prestasi zakat, dan nisbah pendapatan Islam tidak menunjukkan kesan yang signifikan terhadap kesihatan kewangan bank. Walau bagaimanapun, kajian ini menekankan bahawa nilai zakat melampaui metrik kewangan semata-mata, dan bank-bank Islam perlu memahami zakat dalam konteks yang lebih luas dan holistik.

Sisdianto et al. (2026) dalam kajian mereka mengenai bank-bank Islam ASEAN mendapati bahawa zakat menunjukkan sisihan piawai yang sangat tinggi (244.89) berbanding min, yang menandakan perbezaan yang besar dalam cara bank-bank menguruskan pengagihan zakat mereka. Kajian ini juga mendapati bahawa hubungan yang tidak signifikan antara zakat dan kestabilan bank mendedahkan had penting dalam pelaksanaan semasa instrumen sosial Islam ini.

4.3 Pendedahan Zakat dalam Laporan Tahunan

Pendedahan zakat dalam laporan tahunan merupakan aspek penting dalam tadbir urus korporat Islam. Tajuddin (2024) menjalankan analisis kandungan laporan tahunan Bank Islam Malaysia Berhad, Bank Muamalat Indonesia, dan Bank Islam Brunei Darussalam Berhad bagi tahun kewangan berakhir 31 Disember 2023. Penemuan kajian ini adalah bercampur-campur namun menarik: dalam ketiadaan piawaian perakaunan yang diluluskan untuk institusi kewangan Islam, Bank Islam Malaysia Berhad telah menunjukkan amalan pendedahan penuh dalam pelaporan zakat perniagaannya. Manakala Bank Muamalat Indonesia masih tidak mencukupi dalam melaporkan zakat perniagaan walaupun mempunyai piawaian perakaunan zakat yang betul. Bagi Bank Islam Brunei Darussalam, pelaporan zakat perniagaan adalah mencukupi walaupun Brunei hanya mempunyai satu enakmen berkaitan pengumpulan dan pengagihan zakat.

Abdulrahman dan Ebrahimi (2023) dalam kajian mereka yang melibatkan 807 pemerhatian bank-tahun bagi Institusi Kewangan Islam (IFI) di 19 negara dari tahun 2010 hingga 2020 mendapati bahawa tahap Pendedahan Pematuhan Syariah (SCD) adalah di atas purata (57.38%) dan menunjukkan pertumbuhan keseluruhan sepanjang tempoh sampel. Tahap pendedahan berkaitan semakan pematuhan syariah dan maklumat zakat adalah masing-masing 51.53% dan 50.61%. Kajian ini juga mendapati bahawa pelabur asing, pelabur institusi, saiz lembaga, kebebasan lembaga, reputasi SSB, dan saiz SSB adalah penting dan mempengaruhi tahap SCD.

Ariffin dan Amin (2021) dalam kajian mereka mengenai bank-bank Islam Malaysia mendapati bahawa 11 bank mendedahkan jumlah zakat dan tanggungjawab membayar zakat mereka, namun hanya 10 bank Islam mendedahkan kaedah yang digunakan dalam menentukan asas zakat. Hanya 6 daripada 11 bank Islam ini mendedahkan jumlah pengagihan zakat kepada penerima manfaat. Bagi 5 bank Islam yang tidak membayar zakat, hanya 4 bank Islam mendedahkan bahawa ia bukan tanggungjawab bank untuk membayar zakat kerana ia dianggap sebagai tanggungjawab pendeposit individu.

5. Potensi Zakat Perindustrian dalam Pembangunan Ekonomi

5.1 Potensi Zakat Korporat di Peringkat Nasional

Potensi zakat perindustrian dan korporat di peringkat nasional adalah sangat besar. Hassan et al. (2024) dalam kajian mereka mengenai potensi zakat di Bangladesh mendapati bahawa potensi agregat zakat di Bangladesh adalah USD 9,749 juta pada tahun kewangan 2018, berbanding USD 809 juta pada tahun kewangan 2000, menunjukkan nilai tersebut adalah 3.77% daripada KDNK dan 21% daripada belanjawan fiskal nasional. Pada tahun kewangan 2018, sektor perkhidmatan adalah penyumbang terbesar (30%), diikuti oleh deposit bank (23%), manakala sektor pembuatan menyumbang 10% kepada potensi zakat yang dianggarkan.

Kajian ini juga menunjukkan bahawa potensi agregat zakat pada tahun kewangan 2018 adalah 12% lebih tinggi daripada tahun kewangan 2000, mencerminkan pertumbuhan ekonomi yang pesat dan peningkatan potensi zakat yang berkaitan (Hassan et al., 2024). Ini menunjukkan bahawa sektor perindustrian dan pembuatan merupakan penyumbang yang signifikan kepada potensi zakat nasional.

Abbas (2020) pula menganggarkan bahawa potensi zakat di Indonesia adalah sekitar 217 trilion rupiah atau 3.4 peratus daripada KDNK tahun 2010. Jika sektor korporat terlibat dengan zakat, jumlah pengagihan akan menjadi lebih besar. Ini menunjukkan betapa besarnya potensi zakat perindustrian yang masih belum diterokai sepenuhnya.

5.2 Zakat Perindustrian dan Matlamat Pembangunan Lestari (SDGs)

Zakat perindustrian mempunyai potensi yang besar untuk menyumbang kepada pencapaian Matlamat Pembangunan Lestari (SDGs) Pertubuhan Bangsa-Bangsa Bersatu. Harahap et al. (2023) dalam kajian semakan literatur sistematik mereka mendapati bahawa kewangan Islam menyokong SDGs dengan sumbangan yang paling signifikan kepada kemanusiaan. Kajian ini juga mendapati bahawa instrumen kewangan Islam, iaitu waqf, zakat, dan infaq, menyokong kebajikan sosial, terutamanya dalam memenuhi keperluan pemakanan.

Asmalia et al. (2018) dalam kajian mereka mengenai potensi zakat untuk menyokong realisasi SDGs di Indonesia mendapati bahawa tiga pembolehubah TPB, iaitu sikap, norma subjektif, dan kawalan tingkah laku, mempunyai pengaruh positif terhadap niat Muslim untuk membayar zakat. Kajian ini juga mendapati bahawa daripada lima kluster objektif dalam SDGs, kluster manusia (yang merangkumi objektif seperti pengurangan kemiskinan, peningkatan pendidikan dan kesihatan) mendapat keutamaan tertinggi dalam persepsi Muslim mengenai penggunaan zakat untuk membiayai SDGs.

Othman et al. (2021) dalam kajian mereka mengenai pengagihan zakat di Kedah, Malaysia mendapati bahawa pengagihan zakat adalah selaras dengan SDGs. Zakat diagihkan kepada sepuluh sektor teras: kos sara hidup, kesihatan, perumahan, perniagaan, pendidikan, musibah, pembangunan, pengurusan, pengagihan semula zakat wakalah, dan skim bantuan lain. Kajian ini mendedahkan bahawa terdapat potensi yang sangat besar untuk mencapai SDGs dengan syarat institusi-institusi zakat membuat penjajaran dan penambahbaikan khusus untuk meningkatkan keberkesanan pengagihan zakat.

6. Tadbir Urus dan Pematuhan Syariah dalam Zakat Perindustrian

6.1 Peranan Lembaga Pengawas Syariah

Lembaga Pengawas Syariah (DPS) memainkan peranan yang amat penting dalam memastikan pematuhan syariah dalam pengurusan zakat perindustrian. Adnan dan Uyuni (2023) menjelaskan bahawa DPS berperanan dalam melaksanakan pematuhan syariah institusi zakat sebagai pengawas dan pembina. Secara empirikal, selain memberikan pendapat syariah dan fatwa syariah, DPS juga berperanan memberikan pendidikan berkaitan zakat kepada para pelaku di institusi zakat. DPS mempunyai peranan yang vital dan positif dalam kualiti pelaporan kewangan kerana muzakki memerlukan ketelusan dan akauntabiliti penggunaan dana zakat.

Poon et al. (2021) dalam kajian mereka mengenai bank-bank kewangan Islam di Bahrain dan Malaysia mendapati bahawa perwakilan syariah yang lebih tinggi dalam lembaga pengarah meningkatkan persepsi dan pematuhan eksekutif terhadap zakat di Malaysia. Perbezaan dalam penemuan antara Bahrain dan Malaysia boleh dijelaskan oleh institusi syariah global Bahrain di mana rangkaian menawarkan peluang untuk sosialisasi etika zakat, manakala di Malaysia, pengarahan syariah menetapkan kadar dan arah etika zakat.

Grais dan Pellegrini (2006) menjelaskan bahawa ciri utama tadbir urus korporat institusi kewangan Islam adalah memastikan pematuhan syariah. Piagam korporat akan mempercayakan SSB dengan pemantauan ex-ante dan pengiraan zakat. Setiap SSB mengeluarkan laporan untuk mengesahkan pematuhan syariah semua transaksi kewangan.

6.2 Tadbir Urus Zakat yang Baik

Sawmar dan Mohammed (2021) telah membangunkan model konseptual yang menjelaskan hubungan antara tadbir urus institusi zakat dan pematuhan pembayaran zakat menggunakan teori legitimasi organisasi. Model ini merangkumi empat mekanisme tadbir urus yang mempengaruhi pematuhan pembayaran zakat: atribut lembaga dan kepimpinan, amalan ketelusan dan pendedahan, amalan pengurusan pemegang kepentingan, dan keadilan prosedur. Kepercayaan mempunyai kesan penyederhanaan terhadap hubungan antara tadbir urus dan pematuhan zakat.

Nasution et al. (2023) dalam kajian mereka mengenai pengurusan zakat di Sumatera Utara mendapati bahawa pematuhan syariah mempunyai pengaruh positif dan signifikan terhadap pengurusan zakat, dengan nilai-p < 0.05, iaitu 0.027. Pelaksanaan Good Corporate Governance (GCG) dalam institusi pengurusan zakat juga mempunyai kesan positif terhadap pengumpulan dana zakat, reputasi yang baik, serta ketelusan dan akauntabiliti dalam pengagihan dana zakat. Kajian ini juga menekankan kepentingan pematuhan syariah, pelaksanaan GCG, dan peningkatan kompetensi amil dalam pengurusan zakat.

Wahab dan Rahman (2011) mengemukakan model konseptual mengenai kecekapan dan tadbir urus institusi zakat yang bertanggungjawab dalam mengumpul, mengurus, dan mengagihkan zakat di Malaysia. Penilaian sedemikian adalah penting untuk sistem kewangan Islam berfungsi dengan berkesan bagi mencapai objektif mulia keadilan sosio-ekonomi melalui pengagihan kekayaan yang betul.

6.3 Audit Syariah dalam Institusi Zakat

Kamaruddin et al. (2023) dalam kajian mereka mengenai amalan audit syariah dalam institusi zakat dan waqf di Malaysia mendapati bahawa terdapat keperluan untuk fungsi audit syariah luaran yang lebih kukuh. Kajian ini, yang melibatkan perbincangan kumpulan fokus dengan 38 pegawai zakat dan waqf dari 17 institusi zakat dan waqf yang berbeza di Malaysia, mendedahkan amalan tadbir urus syariah sedia ada, terutamanya dari segi peranan penyeliaan syariah, pelaksanaan audit syariah dari segi skop dan penemuan umum, kompetensi audit syariah, dan keberkesanan audit syariah.

7. Cabaran dalam Pelaksanaan Zakat Perindustrian

7.1 Cabaran Pematuhan dan Pengumpulan

Salah satu cabaran utama dalam pelaksanaan zakat perindustrian adalah tahap pematuhan yang masih rendah. Qutaiba et al. (2024) menjelaskan bahawa walaupun terdapat pertumbuhan pesat dalam dekad yang lalu, potensi sebenar zakat masih sebahagian besarnya belum diterokai. Pelbagai faktor menyumbang kepada pengurusan zakat yang tidak optimum, seperti organisasi pengumpulan zakat yang tidak berkesan, kos pentadbiran yang tinggi, dan penyebaran maklumat yang tidak berkesan mengenai kepentingan pembayaran zakat.

Saad et al. (2023) dalam kajian mereka mengenai reformasi pentadbiran zakat mendapati bahawa tiga komponen input yang diperlukan dalam transformasi zakat adalah: persekitaran, sumber, dan sejarah. Komponen persekitaran merangkumi lima sub-komponen: syarikat, bank, penerima zakat, pembayar zakat individu, dan perundangan, manakala sub-komponen sumber merangkumi sumber ketara dan tidak ketara. Bagi sejarah, dua komponen, iaitu pencapaian dan cabaran, perlu diambil kira oleh pentadbiran zakat.

Elmaghrabi et al. (2020) dalam kajian mereka mengenai Sudan mendapati bahawa ketidakcekapan seperti pengumpulan dan pengagihan yang tidak berkesan, kekurangan koordinasi, dan salah urus adalah antara halangan yang menyebabkan ketidakcekapan pengumpulan dan pengagihan zakat. Kajian ini mencadangkan bahawa piawaian merupakan instrumen bagi institusi zakat untuk mengurus dan meningkatkan kecekapannya serta mempunyai keupayaan untuk membimbing zakat ke arah yang betul.

7.2 Cabaran Piawaian Perakaunan

Ketiadaan piawaian perakaunan yang seragam untuk zakat korporat merupakan cabaran yang signifikan. Tajuddin (2024) menjelaskan bahawa keperluan pelaporan untuk perakaunan zakat perniagaan dalam institusi perbankan Islam masih dalam peringkat awal, dengan hanya pendedahan zakat minimum yang diwajibkan pada masa ini. Akibatnya, pendedahan perakaunan zakat adalah tidak mencukupi walaupun peranannya yang penting dalam meningkatkan ketelusan dan akauntabiliti, membina kepercayaan dan keyakinan pemegang kepentingan, serta memastikan pematuhan dengan prinsip-prinsip syariah.

Saad dan Farouk (2018) menjelaskan bahawa garis panduan perakaunan zakat mungkin berbeza berkenaan undang-undang dan fatwa daripada pendapat pakar dalam konteks, masa, dan persekitaran yang berkenaan. Penggunaan piawaian perakaunan zakat, pengumuman, manual, dan templat untuk tujuan pengiraan zakat sangat membantu banyak negara majoriti Muslim dalam mencapai pematuhan zakat sukarela yang lebih tinggi.

Ahmed et al. (2019) dalam kajian mereka mengenai piawaian perakaunan Islam mendapati bahawa terdapat jurang antara piawaian MAS berasaskan IFRS dan piawaian AAOIFI. Jurang-jurang ini mungkin sukar untuk dihapuskan sepenuhnya disebabkan perbezaan dalam prinsip-prinsip asas yang mendasari pembangunan kedua-dua piawaian tersebut. Ini termasuk perbezaan dalam cara zakat diakui, diukur, dan didedahkan.

7.3 Cabaran Kepercayaan dan Legitimasi

Kepercayaan awam terhadap institusi zakat merupakan faktor kritikal dalam memastikan pematuhan zakat perindustrian. Qutaiba et al. (2024) menjelaskan bahawa walaupun mendapat pengiktirafan rasmi, kekurangan kepercayaan yang berterusan dalam kalangan sebahagian anggota komuniti Muslim memerlukan pemeriksaan yang lebih dekat terhadap ketelusan dan akauntabiliti dalam pengumpulan dan pengagihan zakat. Sesetengah anggota komuniti Muslim tidak mempercayai institusi-institusi ini dan lebih suka menderma terus kepada mereka yang memerlukan.

Rejab et al. (2023) menjelaskan bahawa antara faktor terpenting yang mempengaruhi pematuhan cukai adalah akauntabiliti kerajaan, ketelusan, dan pengurangan aktiviti rasuah dalam tadbir urus sesebuah negara. Akauntabiliti juga merupakan konsep yang berkaitan dengan piawaian luaran yang menentukan kebenaran tindakan birokrasi. Kawalan luaran menjadi sumber akauntabiliti yang akan memotivasikan pegawai untuk bekerja keras.

8. Zakat Perindustrian dan Tanggungjawab Sosial Korporat (CSR)

8.1 Zakat sebagai Instrumen CSR Islam

Zakat perindustrian mempunyai hubungan yang rapat dengan konsep Tanggungjawab Sosial Korporat (CSR) dalam konteks Islam. Brescia et al. (2025) menjelaskan bahawa etika organisasi Islam menekankan keadilan sosial, kebajikan komuniti, dan pematuhan agama, yang boleh diterjemahkan kepada keutamaan CSR seperti pemberian amal (zakat), amalan kewangan yang saksama (mengelakkan riba), dan norma tempat kerja berasaskan iman. Kajian ini juga mendapati bahawa walaupun bank-bank Islam cemerlang dalam ketelusan, integrasi risiko iklim, dan pengagihan semula sosial melalui zakat dan dana amal, mereka masih lemah dalam penunjuk kepelbagaian berasaskan identiti.

Et.Al (2021) dalam kajian mereka mengenai bank-bank Islam di Indonesia mendapati bahawa bank-bank Islam memobilisasi zakat dan dana lain serta mengagihkannya kepada mereka yang memerlukan. Untuk melaksanakan tugas-tugas ini, BMI dan BSM telah menubuhkan yayasan zakat. Pematuhan dengan syariah adalah penting dalam menguruskan zakat kerana ia berkaitan dengan ibadah dalam ajaran Islam.

Kamla dan Rammal (2013) dalam kajian mereka mengenai pelaporan sosial oleh bank-bank Islam mendapati bahawa pendedahan bank-bank Islam menekankan watak agama mereka melalui dakwaan bahawa mereka mematuhi ajaran syariah. Walau bagaimanapun, pendedahan mereka tidak mempunyai maklumat khusus atau terperinci mengenai skim atau inisiatif berkaitan pembasmian kemiskinan atau peningkatan keadilan sosial.

8.2 Zakat dan Reputasi Korporat

Pembayaran zakat oleh syarikat-syarikat perindustrian boleh meningkatkan reputasi korporat dan kepercayaan awam. Abbas (2020) menjelaskan bahawa pematuhan terhadap prinsip syariah dalam sektor korporat meningkatkan reputasi syarikat. Nasution et al. (2023) juga mendapati bahawa institusi zakat yang menggunakan pematuhan syariah juga mempunyai reputasi yang baik di mata awam, kerana ia boleh meningkatkan kepercayaan dan penyertaan awam dalam pengurusan zakat, serta meningkatkan jumlah dan kualiti zakat.

Sikorska (2020) dalam kajian mengenai CSR dalam bank-bank Islam mendapati bahawa bank-bank Islam menekankan pelaksanaan norma moral dan etika Islam, yang ditunjukkan melalui fakta bahawa mereka tidak melabur dalam industri yang berkaitan dengan perjudian, tembakau, alkohol, senjata, dan pornografi, mahupun industri-industri lain yang dilarang oleh undang-undang syariah. Ini menunjukkan bahawa pematuhan syariah, termasuk pembayaran zakat, adalah sebahagian daripada identiti korporat yang lebih luas bagi institusi kewangan Islam.

9. Teknologi dan Inovasi dalam Pengurusan Zakat Perindustrian

9.1 Digitalisasi Pengurusan Zakat

Perkembangan teknologi digital telah membuka peluang baru untuk meningkatkan kecekapan pengurusan zakat perindustrian. Nazeri dan Nor (2023) menjelaskan bahawa pertumbuhan eksponensial digitalisasi telah membawa kepada penglibatan institusi zakat dalam menggunakan teknologi dalam pengurusan zakat mereka. Penggunaan teknologi, sama ada dalam pengumpulan atau pengagihan, adalah perlu untuk memastikan pengurusan zakat yang lebih cekap dan sistematik yang akan menyumbang kepada keadilan sosial.

Meerangani et al. (2022) menjelaskan bahawa Revolusi Industri 4.0 telah menyumbang kepada perkembangan pesat teknologi maklumat dan komunikasi. Perkembangan ini juga secara tidak langsung menyumbang kepada perubahan dalam corak perkhidmatan institusi sosial seperti zakat, terutamanya melibatkan segmen digital. Kajian ini mendapati bahawa potensi adaptasi segmen digitalisasi adalah besar dan masih belum diterokai sepenuhnya di setiap negeri.

Hasan dan Kamiluddin (2021) dalam kajian mereka mengenai BAZNAS Indonesia mendapati bahawa sejak tahun 2016, BAZNAS telah memulakan perkhidmatan digital untuk mengumpul dana zakat. Sejak itu, pengumpulan dana zakat melalui platform digital terus meningkat setiap tahun. Penggunaan IT membolehkan pengurusan zakat yang amanah, profesional, telus, akauntabel, dan mengambil kira pematuhan syariah dapat direalisasikan.

9.2 Teknologi Blockchain dalam Pengurusan Zakat

Teknologi blockchain menawarkan potensi yang besar untuk meningkatkan ketelusan dan kecekapan pengurusan zakat perindustrian. Nazeri dan Nor (2023) menjelaskan bahawa teknologi blockchain, yang akan menjadi fokus utama perbincangan, juga boleh digunakan untuk digitalisasi zakat. Pelbagai kajian juga memberi tumpuan kepada pelaksanaan teknologi blockchain, yang semakin dibincangkan sebagai usaha untuk digitalisasi zakat; banyak isu zakat masih perlu ditangani dalam kalangan institusi zakat.

Salleh et al. (2022) menjelaskan bahawa pengetahuan tentang sifat blockchain memperkasakan seseorang untuk memastikan ketelusan transaksi dana zakat atau pengumpulan dan pengagihan zakat, selaras dengan objektif untuk melaksanakan dompet digital zakat halal. Kerana setiap transaksi akan didokumentasikan, pengumpulan dan pengagihan zakat boleh dijejaki dengan mudah memberikan maklumat tentang berapa banyak yang diterima oleh setiap penerima zakat, mencegah penipuan.

Aziz et al. (2023) menjelaskan bahawa perbankan digital Islam boleh memudahkan pengumpulan, pengurusan, dan pengagihan dana zakat. Platform digital boleh menyediakan ketelusan dan akauntabiliti dalam proses pengumpulan, membolehkan individu membuat pembayaran zakat mereka dengan mudah. Platform perbankan digital Islam juga boleh menggabungkan alat dan kalkulator untuk membantu individu menentukan kewajipan zakat mereka dengan tepat.

10. Integrasi Zakat Perindustrian dengan Sistem Fiskal

10.1 Zakat dan Cukai: Hubungan dan Integrasi

Hubungan antara zakat perindustrian dan sistem cukai merupakan isu yang penting dalam konteks kewangan awam Islam. Muhammad dan Nor (2021) menjelaskan bahawa Malaysia adalah salah satu negara Islam yang mengintegrasikan zakat dalam sistem cukai; pembayar cukai Muslim individu boleh meminimumkan pembayaran cukai dengan menuntut zakat yang dibayar sebagai rebat cukai yang ditolak daripada jumlah cukai pendapatan. Walaupun rebat zakat telah diterapkan dalam sistem cukai lebih daripada 20 tahun, masih terdapat kekurangan penyelidikan mengenai keberkesanannya untuk meningkatkan pematuhan zakat dan cukai.

Setianingrum et al. (2020) dalam kajian mereka mengenai prospek integrasi dasar zakat dan cukai di Indonesia mendapati bahawa pembolehubah peraturan, insentif zakat sebagai kredit cukai, perkhidmatan berasaskan teknologi, sosialisasi, dan promosi mempunyai kesan yang signifikan terhadap keutamaan muzakki dan pembayar cukai. Kajian ini juga mendapati bahawa dalam kajian hasil penyelidikan sebelumnya, zakat sebagai potongan daripada cukai pendapatan mempunyai kesan yang lebih besar berbanding zakat jika hanya diperlakukan sebagai potongan untuk pendapatan bercukai.

Setianingrum et al. (2021) menjelaskan bahawa kerajaan Indonesia, dalam menangani pandemik Covid-19, selain melancarkan pelbagai program dan rangsangan belanjawan negara, juga cuba memperkasakan sektor filantropi, terutamanya pendapatan daripada sektor zakat. Beberapa cadangan yang dikemukakan kepada kerajaan adalah, pertama, untuk memberikan insentif cukai kepada pembayar zakat, baik individu mahupun syarikat.

10.2 Potensi Zakat Perindustrian dalam Belanjawan Negara

Hassan et al. (2024) menjelaskan bahawa zakat mempunyai potensi yang besar untuk memberi kesan kepada dinamik fiskal, memberikan pandangan berharga kepada penggubal dasar dan pemegang kepentingan untuk mengiktiraf zakat peringkat nasional bagi rancangan pembangunan. Kajian ini mencadangkan perintisan badan nasional pusat dan bebas untuk mengkaji kemungkinan pengumpulan zakat peringkat nasional dan penggunaannya dalam belanjawan fiskal. Ini akan membantu kerajaan mengurangkan beban hutang luar dan defisit belanjawan, dan sebaliknya, akan menggalakkan pengumpulan hasil dalam kerjasama dengan Lembaga Hasil Dalam Negeri.

11. Perbandingan Amalan Zakat Perindustrian di Pelbagai Negara

11.1 Malaysia

Malaysia merupakan salah satu negara yang paling maju dalam pembangunan sistem zakat korporat. Alam et al. (2023) dalam kajian semakan literatur sistematik mereka mengenai kajian zakat Malaysia mendapati bahawa kajian zakat Malaysia boleh diklasifikasikan kepada tiga segmen utama: pengagihan, pengurusan institusi, dan pengumpulan. Kajian ini juga mendapati bahawa sistem digitalisasi pengumpulan zakat mempunyai potensi yang besar untuk mencapai matlamat zakat yang lebih cekap.

Tajuddin et al. (2017) dalam kajian mereka mengenai tingkah laku pematuhan zakat dalam kalangan belia di Lembah Klang mendapati bahawa industri yang berkaitan dengan organisasi kerja responden dibahagikan kepada beberapa jenis, iaitu bekalan elektrik dan gas, pembinaan, perlombongan dan penerokaan, pertanian, pengangkutan, kewangan, pendidikan, dan lain-lain. Ini menunjukkan bahawa pematuhan zakat merentasi pelbagai sektor industri.

11.2 Indonesia

Indonesia, sebagai negara dengan populasi Muslim terbesar di dunia, mempunyai potensi zakat perindustrian yang sangat besar. Qutaiba et al. (2024) menjelaskan bahawa fungsi pengumpulan dan pengagihan zakat di Indonesia dijalankan oleh institusi kerajaan dan swasta. Dana zakat mempunyai potensi pembangunan ekonomi yang signifikan. Walaupun terdapat pertumbuhan pesat dalam dekad yang lalu, potensi sebenar zakat masih sebahagian besarnya belum diterokai.

Alfitri (2018) dalam kajian mengenai pematuhan zakat korporat dalam bank-bank Islam komersial di Indonesia mendapati bahawa sehingga tahun 2013, lima bank Islam telah melaporkan pembayaran zakat korporat. Kajian ini juga mendapati bahawa selain memberikan alasan prinsip dan mengaitkan pembayaran zakat dengan sifat industri, dua bank Islam juga mengaitkan kes tersebut dengan jumlah keuntungan yang diperoleh oleh bank yang dianggap 'layak' untuk membayar zakat.

11.3 Bangladesh

Hassan et al. (2024) dalam kajian mereka mengenai potensi zakat di Bangladesh mendapati bahawa potensi agregat zakat di Bangladesh adalah USD 9,749 juta pada tahun kewangan 2018. Kajian ini merangkumi komponen-komponen seperti deposit bank, saham dan sekuriti, pencen (kumpulan wang simpanan), pengeluaran perindustrian dan perkhidmatan perdagangan, sumber perlombongan, ushr ke atas tanaman agro dan perhutanan, ushr ke atas ternakan, ushr ke atas perikanan, KDNK, belanjawan nasional, dan hasil nasional.

12. Implikasi dan Cadangan Dasar

12.1 Keperluan Piawaian Perakaunan Zakat yang Komprehensif

Berdasarkan perbincangan di atas, terdapat keperluan yang mendesak untuk membangunkan piawaian perakaunan zakat yang komprehensif dan seragam untuk sektor perindustrian. Tajuddin (2024) mencadangkan bahawa kriteria pengukuran, pengiktirafan, pembentangan, dan pendedahan perlu dipatuhi, dengan keperluan tambahan untuk pendedahan penuh oleh entiti perniagaan yang membayar zakat. Kajian ini mencadangkan penubuhan piawaian perakaunan zakat yang betul untuk menyediakan maklumat kewangan yang setanding dan boleh dipercayai bagi pelbagai pemegang kepentingan.

Saad dan Farouk (2018) menjelaskan bahawa penggunaan piawaian perakaunan zakat, pengumuman, manual, dan templat untuk tujuan pengiraan zakat sangat membantu banyak negara majoriti Muslim dalam mencapai pematuhan zakat sukarela yang lebih tinggi. Ini menunjukkan bahawa pembangunan piawaian perakaunan zakat yang komprehensif adalah langkah penting dalam meningkatkan pematuhan zakat perindustrian.

12.2 Penguatan Tadbir Urus Institusi Zakat

Sawmar dan Mohammed (2021) mencadangkan bahawa mekanisme tadbir urus yang kukuh adalah penting dalam memastikan kepercayaan antara pembayar zakat dan institusi zakat. Amalan tadbir urus yang baik membantu dalam mempengaruhi pematuhan pembayaran zakat kerana pembayar zakat percaya kepada kredibiliti dan kecekapan pentadbir zakat dalam mengumpul dan mengeluarkan wang zakat.

Ryandonoa et al. (2024) menjelaskan bahawa tadbir urus yang kukuh mempengaruhi niat dan pematuhan muzakki untuk membayar zakat, dengan niat dan pematuhan yang lebih tinggi apabila tadbir urus adalah ideal. Ini menunjukkan bahawa peningkatan tadbir urus institusi zakat adalah strategi yang berkesan untuk meningkatkan pematuhan zakat perindustrian.

12.3 Peningkatan Literasi dan Kesedaran Zakat

Peningkatan literasi dan kesedaran mengenai zakat perindustrian adalah penting untuk meningkatkan pematuhan. Rofi dan Fanani (2023) dalam kajian mereka mengenai pematuhan zakat perdagangan mendapati bahawa pendapatan mempunyai kesan yang signifikan terhadap pematuhan pedagang dalam membayar zakat perdagangan, manakala pembolehubah tahap pendidikan dan kepuasan diri tidak mempunyai kesan yang signifikan. Implikasi bagi pengamal zakat dan institusi pengurusan zakat yang perlu dipertimbangkan adalah faktor tahap pendidikan yang memberikan pengaruh yang kecil terhadap pematuhan pembayaran zakat perdagangan, sehingga perlu untuk meningkatkan literasi mengenai zakat perdagangan melalui media-media lain selain pelajaran agama yang diajarkan dalam pendidikan formal.

13. Kesimpulan

Zakat perindustrian merupakan instrumen kewangan Islam yang penting dengan potensi yang besar untuk menyumbang kepada pembangunan ekonomi dan sosial yang lestari. Berdasarkan perbincangan komprehensif di atas, beberapa kesimpulan utama dapat dibuat.

Pertama, zakat perindustrian mempunyai asas perundangan dan fiqh yang kukuh, dengan kewajipan yang diiktiraf secara eksplisit dalam undang-undang zakat di pelbagai negara seperti Indonesia dan Malaysia (Abbas, 2020; Tajuddin, 2024). Kaedah pengiraan yang pelbagai, termasuk kaedah modal kerja terlaras dan kaedah pertumbuhan terlaras, memberikan fleksibiliti kepada entiti perindustrian dalam menentukan asas zakat mereka (Tajuddin, 2024).

Kedua, kajian empirikal menunjukkan bahawa zakat korporat mempunyai kesan positif terhadap nilai syarikat dan keuntungan (Abbas, 2020), serta boleh berfungsi sebagai penunjuk prestasi kewangan yang bermakna dalam konteks perbankan Islam (Indrianasari et al., 2022; Supriatna et al., 2022). Ini menunjukkan bahawa pembayaran zakat bukan sahaja merupakan kewajipan agama, tetapi juga boleh memberi manfaat ekonomi kepada syarikat-syarikat yang membayarnya.

Ketiga, potensi zakat perindustrian di peringkat nasional adalah sangat besar, dengan kajian di Bangladesh menunjukkan bahawa potensi agregat zakat adalah USD 9,749 juta pada tahun kewangan 2018, iaitu 3.77% daripada KDNK (Hassan et al., 2024). Di Indonesia, potensi zakat dianggarkan sekitar 217 trilion rupiah atau 3.4 peratus daripada KDNK (Abbas, 2020).

Keempat, terdapat pelbagai cabaran dalam pelaksanaan zakat perindustrian, termasuk ketiadaan piawaian perakaunan yang seragam (Saad & Farouk, 2018; Tajuddin, 2024), tahap pematuhan yang masih rendah (Qutaiba et al., 2024), dan kekurangan kepercayaan awam terhadap institusi zakat (Qutaiba et al., 2024; Rejab et al., 2023). Cabaran-cabaran ini memerlukan penyelesaian yang komprehensif dan bersepadu.

Kelima, teknologi digital dan blockchain menawarkan peluang yang besar untuk meningkatkan kecekapan dan ketelusan pengurusan zakat perindustrian (Hasan & Kamiluddin, 2021; Nazeri & Nor, 2023; Salleh et al., 2022). Integrasi teknologi dalam sistem pengurusan zakat boleh membantu mengatasi cabaran-cabaran yang dihadapi dan meningkatkan pematuhan zakat.

Akhirnya, integrasi zakat perindustrian dengan sistem fiskal negara, melalui mekanisme seperti rebat cukai dan kredit cukai, boleh meningkatkan pematuhan zakat dan memperkukuhkan sumbangan zakat kepada pembangunan ekonomi nasional (Muhammad & Nor, 2021; Setianingrum et al., 2020, 2021). Kerjasama antara institusi zakat, kerajaan, dan sektor swasta adalah penting untuk memaksimumkan potensi zakat perindustrian dalam mencapai matlamat pembangunan lestari.

Sumber Referensi

Abbas, A. (2020). Does Zakat Signal the Firm Value? International Journal of Zakat, 5(1), 55–66. https://doi.org/10.37706/ijaz.v5i1.205

Abdulrahman, Z., & Ebrahimi, T. (2023). Exploring the nexus between Islamic financial institutions Shariah compliance disclosure and corporate governance: New insights from a cross‐country analysis. International Journal of Finance & Economics, 29(4), 4590–4612. https://doi.org/10.1002/ijfe.2891

Adnan, M., & Uyuni, B. (2023). Optimizing the role of the Sharia Supervisory Council (DPS) at the ZISWAF institution. Al-Risalah, 14(1), 134–153. https://doi.org/10.34005/alrisalah.v14i1.2250

Ahmed, H., Ariffin, F. A. T., Karbhari, Y., & Shafii, Z. (2019). Diverse accounting standards on disclosures of Islamic financial transactions. Accounting Auditing & Accountability, 32(3), 866–896. https://doi.org/10.1108/aaaj-10-2015-2266

Alam, A., Ratnasari, R. T., Ryandono, M. N. H., Prasetyo, A., Santosa, I. W. M., & Bafana, F. A. (2023). Systematic literature review on Malaysia Zakat studies (2011–2023). Multidisciplinary Reviews, 6(4), 2023044. https://doi.org/10.31893/multirev.2023044

Alfitri, A. (2018). Why do companies pay their alms tax (zakat)? Case studies of compliance with corporate zakat obligation in Islamic commercial banks in Indonesia. https://doi.org/10.2991/iclj-17.2018.6

Ariffin, N. M., & Amin, N. A. M. (2021). Shariah disclosure practices in Malaysian Islamic banks using the Shariah Disclosure Index. International Journal of Islamic Economics and Finance (IJIEF), 4(SI). https://doi.org/10.18196/ijief.v4i0.9953

Asmalia, S., Kasri, R. A., & Ahsan, A. (2018). Exploring the potential of zakah for supporting realization of Sustainable Development Goals (SDGs) in Indonesia. International Journal of Zakat, 3(4), 51–69. https://doi.org/10.37706/ijaz.v3i4.106

Ata, H. M. A. B. (2019). Addressing financial bankruptcy from the Islamic perspective. Banks and Bank Systems, 14(3), 9–19. https://doi.org/10.21511/bbs.14(3).2019.02

Aziz, M. R. Ab., Jali, M. Z., Noor, M. N. M., Sulaiman, S., Harun, M. S., & Mustafar, M. Z. I. (2023). Islamic digital banking based on Maqasid Al-Shariah for financial inclusion. I-iECONS, 289–306. https://doi.org/10.33102/iiecons.v10i1.84

Brescia, V., Cane, M., & Campra, M. (2025). Corporate social responsibility and diversity management in Islamic banking: A bibliometric and content analysis with a western comparative perspective. Business Strategy & Development, 8(4). https://doi.org/10.1002/bsd2.70261

Elmaghrabi, M. G., Mohammed, M. O., & Jan, M. T. (2020). Towards developing standards for the zakat administration in the Republic of Sudan. International Journal of Management and Applied Research, 7(2), 136–146. https://doi.org/10.18646/2056.72.20-010

Et.Al, A. S. J. (2021). CSR and legitimacy of Indonesian Islamic banks. Turkish Journal of Computer and Mathematics Education (Turcomat), 12(3), 1242–1251. https://doi.org/10.17762/turcomat.v12i3.875

Firdaus, R., Sumiati, Djazuli, A., & Indrawati, N. K. (2024). The role of Sharia compliance in moderating the indirect influence of board diversity on ROE mediated by Zakat disclosure. Edelweiss Applied Science and Technology, 8(6), 4372–4383. https://doi.org/10.55214/25768484.v8i6.2937

Grais, W., & Pellegrini, M. (2006). Corporate governance in institutions offering Islamic financial services: Issues and options. https://doi.org/10.1596/1813-9450-4052

Harahap, B., Risfandy, T., & Futri, I. N. (2023). Islamic law, Islamic finance, and sustainable development goals: A systematic literature review. Sustainability, 15(8), 6626. https://doi.org/10.3390/su15086626

Hasan, Z., & Kamiluddin, K. (2021). Digital Zakat fundraising in times of Covid-19 pandemic: Evidence from BAZNAS, Indonesia. Journal of Islamic Economic and Business Research, 1(2), 202–215. https://doi.org/10.18196/jiebr.v1i2.1

Hassan, M. K., Khan, M. Z. H., Miah, M. A., & Islam, Md. K. (2024). The national-level potential of Zakat and its integration into the fiscal framework: Sector-specific insights from the economy of Bangladesh. International Journal of Islamic and Middle Eastern Finance and Management, 17(1), 146–169. https://doi.org/10.1108/imefm-09-2023-0313

Indrianasari, N. T., Puspitasari, N., & Sukarno, H. (2022). Sharia financial performance perspective: Business or compliance oriented. Assets Jurnal Ilmiah Ilmu Akuntansi Keuangan dan Pajak, 6(2), 57–63. https://doi.org/10.30741/assets.v6i2.817

Jan, A., Mata, M. N., Albinsson, P. A., Martins, J. M., Hassan, R., & Mata, P. N. (2021). Alignment of Islamic banking sustainability indicators with sustainable development goals: Policy recommendations for addressing the COVID-19 pandemic. Sustainability, 13(5), 2607. https://doi.org/10.3390/su13052607

Kamaruddin, M. I. H., Shafii, Z., Hanefah, M. M., Salleh, S., & Zakaria, N. (2023). Exploring Shariah audit practices in zakat and waqf institutions in Malaysia. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 15(3), 402–421. https://doi.org/10.1108/jiabr-07-2022-0190

Kamla, R., & Rammal, H. G. (2013). Social reporting by Islamic banks: Does social justice matter? Accounting Auditing & Accountability, 26(6), 911–945. https://doi.org/10.1108/aaaj-03-2013-1268

Meerangani, K. A., Sharipp, M. T. M., Hashim, S. N. I., Rameli, M. F. P., & Rosele, M. I. (2022). Digitalisation of zakat management system in Malaysia: Potential and challenges. International Journal of Academic Research in Economics and Management Sciences, 11(2). https://doi.org/10.6007/ijarems/v11-i2/13984

Muhammad, I., & Nor, N. S. M. (2021). The empirical evidence on taxpayers' intention to claim zakat payment as a tax rebate. International Journal of Business and Society, 22(2), 637–652. https://doi.org/10.33736/ijbs.3748.2021

Nasution, A., Siregar, T. R. S., Rahman, H., & Putra, H. K. (2023). The role of Sharia compliance, good corporate governance, competence on SUMUT zakat management. Jurnal Ekonomi Syariah, 8(2), 126–136. https://doi.org/10.37058/jes.v8i2.8451

Nazeri, A. N. N. B., & Nor, S. M. (2023). The implementation of blockchain technology in the zakat management system: A conceptual research. Journal of Information Systems and Digital Technologies, 5(2), 287–300. https://doi.org/10.31436/jisdt.v5i2.419

Othman, Y. H., Yusuff, M. S. S., & Latib, M. F. A. (2018). Motivations for paying income zakat among UniSHAMS' employees. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 8(10). https://doi.org/10.6007/ijarbss/v8-i10/4768

Othman, Y. H., Yusuff, M. S. S., & Moawad, A. M. K. (2021). Analyzing zakat as a social finance instrument to help achieve the sustainable development goals in Kedah. Studies of Applied Economics, 39(10). https://doi.org/10.25115/eea.v39i10.5346

Poon, J., Chow, Y. W., Ewers, M., & Hamilton, T. (2021). Executives' observance of zakat among Islamic financial institutions: Evidence from Bahrain and Malaysia. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 12(4), 509–523. https://doi.org/10.1108/jiabr-07-2020-0211

Prihantono, P., Sukardi, B., Riyani, R., & Kurniati, P. (2024). Linkage Islamicity Performance Index and Islamic Corporate Governance through financial health performance of Indonesian Islamic banks. International Journal of Islamic Business and Economics (IJIBEC), 8(1), 57–77. https://doi.org/10.28918/ijibec.v8i1.6872

Qutaiba, M., Owais, M., & Muharam, A. S. (2024). The current issue of reporting zakat in Indonesia: A critical analysis. Journal of Islamic Economic and Business Research, 4(1), 1–23. https://doi.org/10.18196/jiebr.v4i1.227

Rejab, S. N. M., Wahid, H., & Yaacob, S. E. (2023). The importance of accountability in zakat institutions. Business and Management Horizons, 11(2), 35. https://doi.org/10.5296/bmh.v11i2.21034

Rofi, A. R., & Fanani, S. (2023). Compliance factors of paying zakat on trade for Muslim fashion traders at Pusat Grosir Surabaya. Jurnal Ekonomi Syariah Teori dan Terapan, 10(3), 220–234. https://doi.org/10.20473/vol10iss20233pp220-234

Ryandonoa, M. N. H., Widiastuti, T., Mawardi, I., Mustofa, M. U. A., Robani, A., Fanani, S., Dewi, E. P., Atiya, N., Rusanti, E., & Nisa', M. (2024). Constructing an environmental, social, and governance (ESG) index for Islamic social finance institutions: Empirical investigation from Indonesia. Journal of Ecohumanism, 3(4), 2620–2645. https://doi.org/10.62754/joe.v3i4.3781

Saad, R. A. J., & Farouk, A. U. (2018). A comprehensive review of barriers to a functional zakat system in Nigeria. International Journal of Ethics and Systems, 35(1), 24–42. https://doi.org/10.1108/ijoes-06-2018-0090

Saad, R. A. J., Ahmi, A., Sawandi, N., & Aziz, N. M. A. (2023). Zakat administration reformation towards an effective and efficient zakat revenue generation. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 14(8), 1232–1260. https://doi.org/10.1108/jiabr-05-2021-0151

Salleh, W. N. A. W. M., Rasid, S. Z. A., & Basiruddin, R. (2022). Blockchain knowledge awareness and intention to adopt a technology for zakat transactions. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences, 12(8). https://doi.org/10.6007/ijarbss/v12-i8/14510

Sawmar, A. A., & Mohammed, M. O. (2021). Enhancing zakat compliance through good governance: A conceptual framework. ISRA International Journal of Islamic Finance, 13(1), 136–154. https://doi.org/10.1108/ijif-10-2018-0116

Setianingrum, A., Huda, N., & Santosa, P. W. (2020). The prospects of policies integration on zakat and tax in Indonesia to overcome the economics problem due to the COVID-19 pandemic. International Conference of Zakat, 397–408. https://doi.org/10.37706/iconz.2020.245

Setianingrum, A., Huda, N., & Santosa, P. W. (2021). Prospects of zakat as tax credit in a new normal COVID-19 period. International Journal of Zakat, 6(1), 25–38. https://doi.org/10.37706/ijaz.v6i1.242

Sikorska, M. (2020). Corporate social responsibility in Islamic banks. Prace Naukowe Uniwersytetu Ekonomicznego we Wrocławiu, 64(12), 113–123. https://doi.org/10.15611/pn.2020.12.09

Sisdianto, E., Khan, Z., Elgammal, I., Sampurna, D. S., & Hartawan, I. M. W. (2026). Do Sharīʿah-oriented ESG factors enhance financial stability? Evidence from ASEAN Islamic banks. https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-8866063/v1

Sucipto, S., Siregar, E., Baining, M., Nurjanah, N., & Rezki, M. (2022). Legitimacy problems in Sharia compliance due to fraud at Islamic banks in Indonesia. https://doi.org/10.4108/eai.20-10-2021.2316355

Supriatna, A. K., Umiyati, & Kamal, M. (2022). The influence of Sharia compliance and Islamic corporate governance on fraud. Itqan Journal of Islamic Economics Management and Finance, 1(2), 68–80. https://doi.org/10.57053/itqan.v1i2.12

Tajuddin, T. S. (2024). An analysis of business zakat reporting in Islamic banking institutions: Evidence from Malaysia, Indonesia and Brunei. International Journal of Islamic Economics and Finance Research, 7(1 July), 74–95. https://doi.org/10.53840/ijiefer157

Tajuddin, T. S., Azman, A. S., & Shamsuddin, N. (2017). Zakāh compliance behaviour on income among Muslim youth in Klang Valley. Jurnal Syariah, 24(3), 445–464. https://doi.org/10.22452/js.vol24no3.5

Wahab, N. A., & Rahman, A. R. A. (2011). A framework to analyse the efficiency and governance of zakat institutions. Journal of Islamic Accounting and Business Research, 2(1), 43–62. https://doi.org/10.1108/17590811111129508